The ciricote (Cordia dodecandra DC.): An invaluable tree of southwestern Mexico
Abstract
Keywords
Full Text:
PDFReferences
Abdala-Roberts, L., Berny-Mier y Terán, J.C., Vázquez-González, C., Cohuo, A., León, J., Valle, L., Mooney, K.A., Reyes-Novelo, E., and Moreira, X. 2023. Effects of seedling conspecific density and heterospecific frequency on insect herbivory in a tropical dry forest. Agricultural and Forest Entomology, 25(4), pp.549–557. https://doi.org/10.1111/afe.12574
Alcalá-Kauil, E.J. 2022. Listado de las familias del orden Hymenoptera en Rancho San Miguel. Tesis de Licenciatura en Biología, Instituto Tecnológico de Tizimín.
Aluja, M., Guillén, J., de la Rosa, G., Cabrera, M., Celedonio, H., Liedo, P., and Hendrichs, J. 1987. Natural host plant survey of the economically important fruit flies (Diptera: Tephritidae) of Chiapas, Mexico. The Florida Entomologist, 70(3), pp.329–338. https://doi.org/10.2307/3495065
Ancona-Aragón, J.J., Flores, J.S., and Huchim-Herrera, J. 2012. Los sistemas de producción en las antiguas ciudades de Uxmal y Chichen Itzá. Etnobiología, 10(2), pp.10–19.
Basteris Piña, A.M. 2024. Descomposición y liberación de nutrientes de la hojarasca del ciricote (Cordia dodecandra A.DC.) en plantaciones con riego y sin riego. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Benítez, G., Estrada-Contreras, I., Lascurain-Rangel, M., Gómez-Díaz, J.A., Falfan, I., Quiroz-Guerrero, I., and Equihua, M. 2024. Potential distribution of wild edible fruit trees under climate change scenarios: Promoting food security in a Neotropical region. Regional Environmental Change, 24(2), Article 75. https://doi.org/10.1007/s10113-024-02231-6
Benjamín, T.J., Montañez, P.I., Jiménez, J.J., and Gillespie, A.R. 2001. Carbon, water and nutrient flux in Maya homegardens in the Yucatán Peninsula of México. Agroforestry Systems, 53, pp.103–111. https://doi.org/10.1023/A:1013312217471
Cámara-Romero, J.L., Jiménez-Osornio, J.J., Estrada-Medina, H., and García, F.H. 2021. Potential distribution of Cordia dodecandra A.DC. and its variation related to the change of land use on the Yucatán Peninsula, Mexico. Tropical and Subtropical Agroecosystems, 24(1), pp.1530. http://dx.doi.org/10.56369/tsaes.3571
Campos-Bobadilla, S.M., Jiménez-Osornio, J.J., and Barrientos M., R. 2015. Dasometric analysis of siricote (Cordia dodecandra A.DC.) plantations under three types of management at Xmatkuil, Yucatán. Madera y Bosques, 21(3), pp.47–54. https://doi.org/10.21829/myb.2015.213455
Campos-Bobadilla, S.M., Jiménez-Osornio, J.J., and Barrientos M., R. 2016. Fenología y producción de frutos de plantaciones de siricote (Cordia dodecandra A.DC.) bajo tres tipos de manejo en Xmatkuil, Yucatán, México. Polibotánica, (41), pp.115–131. https://doi.org/10.18387/polibotanica.41.8
Canché-Collí, C., and Canto, A. 2014. Distylous traits in Cordia dodecandra and Cordia sebestena (Boraginaceae) from the Yucatán Peninsula. Botanical Sciences, 92(2), pp.289–297. https://doi.org/10.17129/botsci.97
Cetina-Batún, P.G., Hurtado-Torres, M.C., Ruenes-Morales, M.D.R., and Montañez-Escalante, P.I. 2024. Evaluación de la germinación de semillas de Cordia dodecandra A. DC. procedentes de la selva y de huertos familiares del oriente de Yucatán, México. Etnobiología, 22(2), pp.34–45.
Chávez-Marfil, J.C. 2022. Diversidad de géneros de la familia Braconidae asociados a Cordia dodecandra en ambientes silvestres y urbanos. Tesis de Maestría en Ciencias en Agroecosistemas Sostenibles, Instituto Tecnológico de Tizimín.
Colunga-García, Marín, P., and Zizumbo-Villarreal, D. 2004. Domestication of plants in Maya Lowlands. Economic Botany, 58(1), pp.S101–S110. http://dx.doi.org/10.1663/0013-0001(2004)58[S101:DOPIML]2.0.CO;2
De Candolle, A., Mozino, J.M., and Sesse, M. 1874. Calques des dessins de la Flore du Mexique, de Mocino et Sesse qui ont servi de types d'Especes dans le systema ou le prodromus. Candolle, Alphonse de.
De Candolle, A.P., and De Candolle, A. 1845. Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis, sive, Enumeratio contracta ordinum generum specierumque plantarum huc usque cognitarium, juxta methodi naturalis, normas digesta (Vol. 9). Sumptibus Sociorum Treuttel et Würtz. https://www.biodiversitylibrary.org/item/7158
Dzib-Castillo, B.B., van der Wal, H., Chanatásig-Vaca, C.I., Macario Mendoza, P.A., and Pat Fernández, J.M. 2012. Emergencia de plántulas de especies maderables nativas de la Península de Yucatán. Revista Mexicana de Ciencias Forestales, 3(10), pp.77–87.
Esquivel-Gómez, L., Abdala-Roberts, L., Pinkus-Rendón, M., and Parra-Tabla, V. 2017. Variation in web-building spider communities among three tropical tree species in a young experimental plantation. Journal of Arachnology, 45(1), pp.139–142. https://doi.org/10.1636/JoA-S-16-016.1
Estrada-Medina, H., Ferrer, M.M., Montañez-Escalante, P., Puch, G.P., and Álvarez-Rivera, O.O. 2023. Foliar nutrient contents of tropical tree species under different management and climate conditions. Ecosistemas y Recursos Agropecuarios, 10(2), pp. e-2309. https://doi.org/10.19136/era.a10n2.3209
Ferrer, M.M., Montañez-Escalante, P.I., Ruenes-Morales, M.R., Estrada-Medina, H., and Jiménez-Osornio, J. 2020. Growing out of the tropical forests: domestication syndrome of native Mesoamerican trees in Mayan homegardens. Genetic Resources and Crop Evolution, 67(3), pp.587–604. https://doi.org/10.1007/s10722-019-00833-2
Ferrer, M.M., Tapia-Gómez, C.A., Estrada-Medina, H., Ruenes-Morales, M.D.R., Montañez-Escalante, P.I., and Jiménez-Osornio, J.J. 2021. Growing out of the tropical forests: Gene flow of native Mesoamerican trees among forest and Mayan homegardens. Frontiers in Ecology and Evolution, 9, pp. 628765. https://doi.org/10.3389/fevo.2021.628765
Franco-Cureño, B.F. 2023. Comunidades microbianas del néctar de una planta distílica: el siricote (Cordia dodecandra A.DC.). Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
García, E. 1973. Modificaciones al sistema de clasificación climática de Köppen (Serie Libros, núm. 6). Instituto de Geografía.
Grajales-Puc, J.A. 2018. Fenología de Spondias purpurea L. (Anacardiaceae) y Cordia dodecandra DC. (Boraginaceae) en poblaciones silvestres y cultivadas. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Harper, R.M. 1932. Useful plants of Yucatan. Bulletin of the Torrey Botanical Club, 59(5), pp.279–288. https://doi.org/10.2307/2480687
Hernández González, A. 2024. Diversidad de avispas parasitoides (Ichneumonoidea: Braconidae) en selva mediana subcaducifolia y huertos familiares con Cordia dodecandra (A.DC.) en el municipio de Tzucacab, Yucatán, México. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Hurtado-Torres, M.C., Montañez-Escalante, P.I., Ruenes-Morales, M.D.R., Jiménez-Osornio, J.J., and Estrada-Medina, H. 2020. Assessment of population structure and management of Cordia dodecandra A.DC. in homegardens and tropical forest in Yucatán, México. Revista de la Facultad de Ciencias Agrarias. Universidad Nacional de Cuyo, 52(2), pp.140–152. http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1853-86652020000200013〈=es
Instituto Nacional de Estadística y Geografía. 2008. Conjunto de datos vectoriales escala 1:1 000 000. Unidades climáticas. https://www.inegi.org.mx/temas/climatologia/#Descargas
Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática. 2007. Conjunto de datos vectoriales edafológico, escala 1:250,000, Serie II (Continuo Nacional). INEGI. https://www.inegi.org.mx/app/biblioteca/ficha.html?upc=702825266707
Jankiewicz, L.S., Colinas León, M.T., and Martinez Alboris, V.M. 1986. Cupapé (Cordia dodecandra DC., Boraginaceae) a fruit tree in the process of domestication in Mexico. Acta Societatis Botanicorum Poloniae, 55(1), pp.115–127. https://doi.org/10.5586/asbp.1986.013
Johnston, I.M. 1930. Studies in the Boraginaceae, VIII. Contributions from the Gray Herbarium of Harvard University, (92), pp.1–95. http://www.jstor.org/stable/41764112
López-De Buen, L., Aquino-Rodríguez, E., Maciel-Pérez, Y., Ahuja-Aguirre, C.C., and Castillo-Tlapa, R. 2019. Survival of tropical native trees in a silvopastoral system in Veracruz, Mexico. Agrociencia, 53(7), pp.969–986.
López Garrido, M.Á. 2024. Diversidad de la microbiota endófita de la filósfera de Cordia dodecandra y sus comunidades diazotróficas. Tesis de Maestría en Ciencias, Universidad Autónoma de Yucatán.
López-Ramírez, T.M., Estrada-Medina, H., Ferrer, M.M., and O'Connor-Sánchez, A. 2023. Divergence in the soil and rhizosphere microbial communities of monoculture and silvopastoral traditional C. dodecandra agroforestry systems in Yucatán, Mexico. Soil Use and Management, 39(3), pp.1205–1218. https://doi.org/10.1111/sum.12889
Luebert, F., Cecchi, L., Frohlich, M.W., Gottschling, M., Guilliams, C.M., Hasenstab-Lehman, K.E., Hilger, H.H., Miller, J.S., Mittelbach, M., Nazaire, M., Nepi, M., Nocentini, D., Ober, D., Olmstead, R.G., Selvi, F., Simpson, M.G., Sutorý, K., Valdés, B., Walden, G.K., and Weigend, M. 2016. Familial classification of the Boraginales. Taxon, 65(3), pp.502–522. https://doi.org/10.12705/653.5
Luna-Flores, W., Estrada-Medina, H., Jiménez-Osornio, J.J.M., and Pinzón-López, L.L. 2012. Efecto del estrés hídrico sobre el crecimiento y eficiencia del uso del agua en plántulas de tres especies arbóreas caducifolias. Terra Latinoamericana, 30(4), pp.343–353.
Macario Mendoza, P.A., García Moya, E., Aguirre Rivera, J.R., and Hernández Xolocotzi, E. 1995. Regeneración natural de especies arbóreas en una selva mediana subperennifolia perturbada por extracción forestal. Acta Botánica Mexicana, (32), pp.11–23. https://doi.org/10.21829/abm32.1995.742
Martínez-García, V., González, O., and Ortiz-Pulido, R. 2020. Hummingbird-plant network in a lowland dry forest in Yucatan, Mexico. Tropical Conservation Science, 13, pp. 1940082920973830. https://doi.org/10.1177/1940082920973830
May-Mutul, C.G., López-Garrido, M.A., O’Connor-Sánchez, A., Peña-Ramírez, Y.J., Labrín-Sotomayor, N.Y., Estrada-Medina, H., and Ferrer, M.M. 2022. Hidden tenants: Microbiota of the rhizosphere and phyllosphere of Cordia dodecandra trees in Mayan forests and homegardens. Plants, 11(22), pp.3098. https://doi.org/10.3390/plants11223098
Miller, J.S. 2012. Cordia dodecandra DC. In; Rubiaceae a Verbenaceae. In G. Davidse, M.S. Sánchez, S. Knapp, and F.C. Cabrera (Eds.), Flora Mesoamericana,4, pp.297. Missouri Botanical Garden. http://legacy.tropicos.org/Name/4000279
Miller, J.S. 2023. A revision of Cordiaceae (Boraginales) in Central America, Mexico, and the United States. Journal of the Botanical Research Institute of Texas, 17(1), pp.39–137. https://doi.org/10.17348/jbrit.v17.i1.1290
Miller, J.S., and Nowicke, J.W. 1989. Sectional placement of some problematic Cordia species (Boraginaceae). Systematic Botany, 14(3), pp.271–280. https://doi.org/10.2307/2418917
Millspaugh, C.F. 1895a. Contribution I–III to the coastal and plain flora of Yucatan (Vol. 1). Chicago Natural History Museum.
Montero Solís, F.M., Valdez Hernández, J.I., De Los Santos Posadas, H.M., Cetina Alcalá, V.M., and Sánchez Velásquez, L.R. 2011. Crecimiento inicial de especies arbóreas multipropósito en un terreno ganadero del norte de Veracruz. Revista Mexicana de Ciencias Forestales, 2(3), pp.53–68. https://doi.org/10.29298/rmcf.v2i3.631
Neulinger, K., Vogl, C.R., and Alayón-Gamboa, J.A. 2013. Plant species and their uses in homegardens of migrant Maya and mestizo smallholder farmers in Calakmul, Campeche, Mexico. Journal of Ethnobiology, 33(1), pp.105–124. https://doi.org/10.2993/0278-0771-33.1.105
Núñez-Piedra, M.L., Martínez-Zurimendi, P., Domínguez-Domínguez, M., Cach-Pérez, M.J., and Sierra-de-Grado, R. 2024. Germplasm movement zones of eight forest species and future projections in the face of climate change in the southeast of Mexico. New Forests. https://doi.org/10.1007/s11056-023-09968-8
Pacheco May, A.d.J. 2017. Manejo de Cordia dodecandra DC. y Spondias purpurea L. en huertos familiares del municipio de Tzucacab, Yucatán, México. Tesis de Licenciatura en Agroecología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Palomo-Buenfil, S.I. 2018. Variación morfológica de la hoja de ciricote (Cordia dodecandra DC., Boraginaceae) en poblaciones silvestres y huertos familiares de dos regiones de Yucatán. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Pastrana-Cervantes, R. 2023. Daño foliar por herbivoría y mancha fúngica en poblaciones silvestres y toleradas de ciricote (Cordia dodecandra DC., Cordiaceae) en Yucatán. Tesis de Licenciatura en Agroecología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Pennington, T., and Sarukhán, J. 1968. Manual para la identificación de campo de los principales árboles tropicales de México. FAO, Instituto Nacional de Investigaciones Forestales, Secretaría de Agricultura y Ganadería.
Pérez-Medina, S., and López-Falfán, I.J.E. 2015. Áreas verdes y arbolado en Mérida, Yucatán: Hacia una sostenibilidad urbana. Sociedad y Territorio, 15(47), pp.1–33.
Reuter, M., Tiessen, H., Jimenez-Osornio, J.J., Pohlan, J., and Vlek, P.L.G. 2008. Establishment of Cordia dodecandra A.DC. with Bixa orellana L. on calcareous soils in Yucatán, Mexico. In S. Jose and A.M. Gordon (Eds.), Toward agroforestry design: An ecological approach, pp.195–206. Springer Netherlands.
Rico-Gray, V., Chemás, A., and Mandujano, S.1991. Uses of tropical deciduous forest species by the Yucatecan Maya. Agroforestry Systems, 14(2), pp.149–161. https://doi.org/10.1007/BF00045730
Rosado-Sánchez, S., Parra-Tabla, V., Betancur-Ancona, D., Moreira, X., and Abdala-Roberts, L. 2018. Effects of tree species diversity on insect herbivory and leaf defences in Cordia dodecandra. Ecological Entomology, 43(6), pp.703–711. https://doi.org/10.1111/een.12648
Sesse, M., and Moziño, J.M. 1887. Flora mexicana. Oficina Tipográfica de la Secretaría de Fomento.
Snook, L.K., Capitanio, R., and Tadeo-Noble, A. 2021. Restoring commercial timber species through silvicultural patch clear-cuts and natural regeneration in Mexico’s Maya Forest: Composition and growth 11 years after three treatments. Forest Ecology and Management, 493, pp.119206. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2021.119206
Sorensen, N.S.S. 2006. Regeneration and growth of several canopy tree species in the Maya Forest of Quintana Roo, Mexico: The role of competition and microhabitat conditions. PhD Thesis, Oregon State University.
Sosa-Armenta, J.M., López-Martínez, V., Alia-Tejacal, I., Jiménez-García, D., Guillen-Sánchez, D., and Delfín-González, H. 2015. Hosts of five Anastrepha species (Diptera: Tephritidae) in the state of Quintana Roo, Mexico. The Florida Entomologist, 98(3), pp.1000–1002. http://www.jstor.org/stable/24587764
Standley, P.C. 1926. Trees and shrubs of Mexico (23). U.S. Government Printing Office.
Toledo-Aceves, T., Purata-Velarde, S., and Peters, C.M. 2009. Regeneration of commercial tree species in a logged forest in the Selva Maya, Mexico. Forest Ecology and Management, 258(11), pp.2481–2489. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2009.08.033
Tun-Flores, J.F. 2023. Descomposición y liberación de nutrientes de la hojarasca de Cordia dodecandra A.DC. (Cordiaceae) en huertos familiares y selvas de dos regiones de Yucatán. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Tuyub-Chan, J.A. 2021. Anatomía de la epidermis foliar del ciricote (Cordia dodecandra A.DC., Cordiaceae) en poblaciones silvestres y huertos familiares de Tizimín y Tzucacab, Yucatán. Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
Uicab-Uicab, R.J. 2022. Riqueza y abundancia de la comunidad de mariposas asociadas a individuos de ciricote (Cordia dodecandra) silvestres y de solares en Tizimín, Yucatán. Tesis de Licenciatura en Biología, Instituto Tecnológico de Tizimín.
van Eck, N.J., and Waltman, L. 2010. Software survey: VOSviewer, a computer program for bibliometric mapping. Scientometrics, 84(2), pp.523–538. https://doi.org/10.1007/s11192-009-0146-3
Vázquez-Solís, E.E. 2022. Sistema de incompatibilidad en la reproducción de la especie distílica Cordia dodecandra A.DC. (Cordiaceae). Tesis de Licenciatura en Biología, Universidad Autónoma de Yucatán.
World Flora Online. 2024. Cordia dodecandra DC. Retrieved 15/02/2024 from https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000620429
Yam-Chin, C., Montañez-Escalante, P., and Ruenes-Morales, R. 2014. Growth of young plants of Cordia dodecandra (Boraginaceae) in three successional stages of vegetation in Calotmul, Yucatán. Revista Mexicana de Biodiversidad, 85(2), pp.589–597. https://doi.org/10.7550/rmb.34996
URN: http://www.revista.ccba.uady.mx/urn:ISSN:1870-0462-tsaes.v29i1.64246
DOI: http://dx.doi.org/10.56369/tsaes.6424
Copyright (c) 2026 María Camila Hurtado Torres

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.